Ma. Vehbi Shatri
Hyrje
Altruizmi përfaqëson një nga shtyllat themelore të etikës islame dhe njëkohësisht një element thelbësor në ndërtimin e shoqërisë së shëndoshë njerëzore.
Në kontekstin bashkëkohor, ku individualizmi, materializmi dhe konkurrenca e tepruar kanë zënë një vend qendror në jetën shoqërore, rikthimi i vlerave morale që nxisin solidaritetin, empatinë dhe përgjegjësinë ndaj tjetrit bëhet një domosdoshmëri etike dhe shoqërore. Islami, si fe dhe sistem gjithëpërfshirës jete, ofron një kornizë të qartë morale ku altruizmi zë një vend qendror në formimin e individit dhe në rregullimin e marrëdhënieve shoqërore. Në Islam, altruizmi nuk shihet thjesht si akt humanitar sporadik apo si ndjenjë emocionale e përkohshme, por si shprehje e drejtpërdrejtë e besimit (imanit), e cila reflektohet në sjelljen e përditshme të besimtarit dhe në marrëdhënien e tij me Zotin dhe me shoqërinë. Përmes altruizmit, Islami synon të formojë një individ të vetëdijshëm, të përgjegjshëm dhe të gatshëm për sakrificë në dobi të të tjerëve. Në këtë kuadër, altruizmi do të analizohet jo vetëm si virtyt moral, por edhe si mekanizëm shoqëror dhe psikologjik që kontribuon në stabilitetin, solidaritetin dhe mirëqenien kolektive.
Kuptimi i altruizmit
Në terminologjinë islame, nocioni që përkon më së afërmi me konceptin bashkëkohor të altruizmit është termi ethar (إيثار), i cili nënkupton përparësimin e tjetrit ndaj vetes, edhe në rrethana kur vetë individi gjendet në nevojë materiale ose morale. Ky koncept përfaqëson një nga shkallët më të larta të etikës islame, pasi kërkon jo vetëm dhënie, por edhe sakrificë të vetëdijshme dhe kontroll të egos personale. Ndryshe nga bamirësia klasike (sadaka), e cila shpesh realizohet nga teprica, ethar presupozon heqje dorë nga ajo që njeriu e konsideron të nevojshme për veten në dobi të tjetrit.
Në këtë kuptim, altruizmi në Islam nuk është akt i rastësishëm humanitar, por një qëndrim i qëndrueshëm moral dhe shpirtëror, i ndërtuar mbi parimin e empatisë, solidaritetit dhe përgjegjësisë shoqërore. Ai e tejkalon dimensionin material të ndihmës dhe shtrihet edhe në aspektin emocional, shoqëror dhe moral, duke përfshirë faljen, durimin, mirëkuptimin dhe gatishmërinë për të mbajtur barrën e tjetrit. Prandaj, ethar konsiderohet si një shprehje e pjekurisë së lartë shpirtërore dhe si tregues i një karakteri të formuar në përputhje me vlerat islame.
Kur’ani e përshkruan këtë cilësi në mënyrë madhështore kur flet për ensarët e Medinës: “Ata i japin përparësi të tjerëve ndaj vetes, edhe pse vetë janë në nevojë.” Ky ajet e vendos altruizmin si shenjë të pjekurisë shpirtërore dhe si kriter të suksesit moral.
Altruizmi si shprehje e besimit (imanit)
Në Islam, altruizmi është i lidhur ngushtë me konceptin e imanit, duke e shndërruar besimin nga një bindje teorike në një realitet të jetuar shoqëror. Pejgamberi Muhamed ﷺ e ka theksuar qartë këtë lidhje përmes thënies së tij të njohur:
“Nuk ka besuar askush prej jush derisa të dëshirojë për vëllain e tij atë që dëshiron për veten.”
Ky hadith vendos një standard të lartë etik, ku matësi i besimit nuk është vetëm adhurimi individual, por edhe mënyra se si besimtari sillet ndaj të tjerëve. Dëshira për të mirën e tjetrit, në të njëjtën masë si për veten, përbën kulmin e empatisë dhe të altruizmit moral.
Ky parim e zhvendos besimin nga niveli deklarativ në praktikë konkrete shoqërore, duke e bërë marrëdhënien me tjetrin pjesë integrale të marrëdhënies me Zotin. Në këtë kuadër, altruizmi shfaqet si provë e sinqeritetit të imanit dhe si mekanizëm që forcon kohezionin shoqëror, duke parandaluar egoizmin, zilinë dhe konfliktet ndërnjerëzore.
Sipas Imam Neveviut, ky hadith konsiderohet ndër hadithet themelore të Islamit, pasi përmbledh parimet bazë të marrëdhënieve njerëzore dhe përbën një bosht qendror të moralit shoqëror islam. Ai thekson se përmbajtja e këtij hadithi nuk kufizohet vetëm në dëshirën e të mirës materiale për tjetrin, por përfshin çdo formë të së mirës, qofshin ato shpirtërore, morale apo shoqërore. Në këtë mënyrë, altruizmi shfaqet si një koncept gjithëpërfshirës, që synon harmonizimin e interesit individual me atë kolektiv, duke e vendosur njeriun në shërbim të shoqërisë pa e humbur identitetin e tij personal.
Altruizmi në jetën e Pejgamberit ﷺ dhe sahabëve
Jeta e Pejgamberit ﷺ ofron shembuj të shumtë të altruizmit praktik. Ai vetë jetonte thjeshtë dhe shpeshherë u jepte të tjerëve atë që i nevojitej vetë, sahabët e tij e internalizuan këtë etikë. Një shembull i njohur është rasti kur një sahabi pranoi mysafirin e Pejgamberit ﷺ edhe pse familja e tij kishte pak ushqim. Ata e ndanë ushqimin dhe u shtirën sikur po hanin, duke lënë mysafirin të ngopej. Për këtë rast zbriti ajeti për ensarët dhe altruizmin e tyre. Mendimi i dijetarëve islamë mbi altruizmin Imam Gazaliu e trajton altruizmin si shkallën më të lartë të vëllazërisë islame. Sipas tij, ethari është shenjë e pastërtisë së zemrës dhe çlirimit nga dashuria e tepruar për dynjanë.
Dimensioni psiko-sociologjik i altruizmit në Islam
Nga perspektiva e sociologjisë islame, altruizmi është mekanizëm rregullues i marrëdhënieve shoqërore. Shoqëria islame nuk ndërtohet mbi konkurrencë të egër individualiste, por mbi solidaritet dhe përgjegjësi kolektive. Sociologu musliman Ali Shariati thekson se altruizmi në Islam krijon “njeriun e angazhuar”, i cili nuk jeton vetëm për shpëtimin personal, por për mirëqenien e komunitetit. Institucione si zekati, vakëfi dhe sadakaja janë forma të institucionalizuara të altruizmit, që synojnë balancimin ekonomik dhe mbrojtjen e shtresave të dobëta.
Psikologjia islame e sheh altruizmin si faktor kyç në shëndetin mendor dhe shpirtëror. Sipas Malik Badrit, altruizmi redukton ankthin dhe depresionin, sepse e largon individin nga fokusimi i tepruar tek vetja. Kur’ani e lidh qartë dhënien me qetësinë shpirtërore: “Çfarëdo që të jepni për hir të Allahut, Ai do ta zëvendësojë.” Kjo krijon te besimtari ndjenjën e sigurisë ekzistenciale dhe besimit në drejtësinë hyjnore.
Shoqëria moderne, e ndikuar nga individualizmi dhe konsumizmi, e vështirëson praktikimin e altruizmit. Islami, megjithatë, ofron një alternativë morale ku suksesi nuk matet me grumbullimin, por me dhënien. Altruizmi sot është më shumë se kurrë një nevojë etike për të rikthyer ekuilibrin shpirtëror dhe shoqëror, veçanërisht në kohë krizash ekonomike dhe morale.
Përfundim
Altruizmi në Islam nuk përfaqëson një virtyt periferik apo një sjellje të rastësishme morale, por përbën një nga themelet thelbësore të besimit, etikës dhe vizionit shoqëror islam. Ai është i rrënjosur thellë në burimet kryesore të Islamit Kur’anin dhe Sunetin dhe shfaqet si kriter matës i pjekurisë shpirtërore të individit dhe i shëndetit moral të shoqërisë. Përmes konceptit të etharit, Islami e orienton besimtarin drejt tejkalimit të egoizmit personal dhe drejt ndërtimit të një vetëdijeje morale që vendos interesin e tjetrit dhe të komunitetit në harmoni me interesin individual.
Nga perspektiva sociologjike, altruizmi funksionon si mekanizëm rregullues i marrëdhënieve shoqërore dhe si faktor stabilizues që parandalon konfliktet, pabarazitë dhe fragmentimin social. Institucione si zekati, vakëfi dhe sadakaja dëshmojnë se Islami e ka institucionalizuar altruizmin, duke e bërë atë pjesë të strukturës funksionale të shoqërisë muslimane. Ndërkaq, nga këndvështrimi i psikologjisë islame, altruizmi kontribuon në shëndetin mendor dhe shpirtëror të individit, duke reduktuar ankthin, vetëqendrimin dhe pasigurinë ekzistenciale. Rikthimi i etharit si vlerë jetike nuk është vetëm një nevojë morale për shoqëritë muslimane, por edhe një kontribut i rëndësishëm për diskursin global mbi drejtësinë sociale, solidaritetin dhe paqen shoqërore. Përmes këtij modeli etik dhe shpirtëror, Islami ofron një vizion gjithëpërfshirës që synon harmonizimin e interesit individual me atë kolektiv, duke e vendosur njeriun në shërbim të shoqërisë pa e mohuar dinjitetin dhe identitetin e tij personal.
Fusnota
- Kur’ani, el-Hashr 59:9.
- Buhariu, Sahih, nr. 13; Muslimi, Sahih, nr. 45.
- Nevevi, Sharh Sahih Muslim, vëll. 2 (Bejrut: Dar el-Ma‘rifa), 16.
- Ibn Kethir, Tefsir el-Kur’an el-Azim, vëll. 4 (Bejrut: Dar el-Kutub el-Ilmijje), 342.
- Gazali, Ihja’ Ulum ed-Din, vëll. 2 (Kajro: Dar el-Hadith), 182.
- Ali Shariati, Islamology (Teheran), 114.
- Muhammed b. Ismail el-Buhari, Sahih el-Buhari, Kitab el-Iman, hadithi nr. 13; shih edhe: Muslim b. el-Haxhxhaxh, Sahih Muslim, Kitab el-Iman, hadithi nr. 45.
- Ebu Zekerija Jahja b. Sheraf en-Nevevi, Sherh Sahih Muslim, vëll. 2 (Bejrut: Dar Ihja’ et-Turath el-Arabi, pa vit botimi), 16–18.
